FDA muốn thu hồi thuốc trị bệnh hiếm Tavneos nhưng gặp khó khăn lớn

Những hệ lụy dây chuyền

Cơ quan quản lý cho biết Tavneos được phê duyệt dựa trên dữ liệu nghiên cứu bị thao túng. Liệu bệnh nhân có nên tiếp tục được tiếp cận loại thuốc này?

Vào tháng 5 năm 2021, Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA) đã công bố một tài liệu tóm tắt dài về một loại thuốc thử nghiệm dành cho một dạng viêm mạch tự miễn hiếm gặp thường gây tổn thương thận và phổi. Cơ quan này vẫn đang do dự về việc có nên phê duyệt phương pháp điều trị này hay không và muốn một ủy ban cố vấn độc lập tham gia đánh giá. Trong số các câu hỏi được đặt ra: Liệu loại thuốc này có thực sự tốt hơn đáng kể so với các liệu pháp hiện có hay không?

Những người tham gia nghiên cứu, do công ty công nghệ sinh học ChemoCentryx có trụ sở tại California thực hiện, dường như có tỷ lệ thuyên giảm triệu chứng cao hơn một chút sau một năm. Nhưng theo FDA, rất khó để diễn giải kết quả vì thiết kế của nghiên cứu chưa đạt mức tối ưu. Một số thành viên ủy ban cố vấn cũng bày tỏ quan điểm tương tự. Tác dụng của thuốc, một thành viên cho biết, "được nghiên cứu này xác minh chưa thực sự rõ ràng."

Đồng thời, nhiều bệnh nhân và một số bác sĩ nhìn thấy trong dữ liệu một loại thuốc có tiềm năng hữu ích, có thể làm giảm sự phụ thuộc của bệnh nhân vào steroid, vốn rất hiệu quả nhưng thường gây ra các tác dụng phụ nghiêm trọng.

Ủy ban cố vấn cuối cùng đã bỏ phiếu sít sao để kiến nghị phê duyệt, và FDA đã tuân theo khuyến nghị đó, bật đèn xanh cho loại thuốc này vào ngày 7 tháng 10 năm 2021. Loại thuốc được thương mại hóa dưới tên Tavneos, bắt đầu xuất hiện tại các phòng khám. Một năm sau khi được phê duyệt, ChemoCentryx đã bị thâu tóm bởi Amgen, một trong những công ty dược phẩm lớn nhất thế giới. Chi phí, ngay cả ngày nay, không hề nhỏ: 220.000 USD mỗi năm, theo Drugs.com. Trong năm tài chính 2025, doanh thu của Tavneos đã đạt gần nửa tỷ USD.

Khoản lợi nhuận tài chính này vẫn diễn ra bất chấp một vụ kiện kéo dài của nhà đầu tư - vụ việc tình cờ vạch trần điều mà FDA ngày nay tin là bằng chứng cho thấy nhân viên của ChemoCentryx đã thao túng dữ liệu trong thử nghiệm then chốt nộp cho cơ quan này. Vào tháng 4 năm nay, FDA đã ban hành một lá thư đề xuất rút Tavneos khỏi thị trường Mỹ, viện dẫn các báo cáo về tổn thương gan nghiêm trọng, đôi khi gây tử vong, đồng thời lập luận rằng loại thuốc này hiện thiếu "bằng chứng xác thực" cho thấy nó có hiệu quả.

Những phát hiện này đã châm ngòi cho một chuỗi sự kiện kịch tính. Mùa hè này, tờ New England Journal of Medicine đã rút lại một bài báo mô tả thử nghiệm lâm sàng và Tavneos đã bị rút khỏi thị trường ở Liên minh Châu Âu. Vương quốc Anh cũng thông báo sẽ gỡ bỏ sản phẩm này khỏi thị trường. Và vào ngày 29 tháng 10, một phiên tòa dự kiến sẽ tiến hành qua Zoom để xem xét khoản dàn xếp trị giá 69 triệu USD cho vụ kiện.

Nhưng số phận của Tavneos, ít nhất là tại Hoa Kỳ, vẫn chưa ngã ngũ. Amgen đã đẩy lùi những lời chỉ trích, khẳng định rằng - bất chấp chi tiết về cách xử lý dữ liệu của ChemoCentryx - thuốc của họ hoạt động đúng như quảng cáo và nên được tiếp tục lưu hành trên thị trường. Vào tháng 7, công ty đã đệ trình một tài liệu dài 104 trang lên FDA nêu rõ rằng "toàn bộ bằng chứng ủng hộ việc tiếp tục cung cấp TAVNEOS."

Một số bệnh nhân và chuyên gia học thuật cũng tin rằng loại thuốc này là một lựa chọn điều trị quan trọng. Eric Roberts, một nhà dịch tễ học tại Đại học California, San Francisco, người đồng tác giả một nghiên cứu đăng ký độc lập về Tavneos cho biết: "Đây có vẻ là một loại thuốc có hiệu quả."

Tranh chấp này tượng trưng cho cuộc đấu tranh lâu dài của FDA nhằm quản lý các loại thuốc có hiệu quả chưa chắc chắn, theo Reshma Ramachandran, một bác sĩ kiêm đồng giám đốc của Yale Collaboration for Regulatory Rigor, Integrity, and Transparency. Nếu không có các nghiên cứu nghiêm ngặt hơn, trước hoặc sau khi thuốc ra thị trường, Ramachandran lo ngại, "chúng ta sẽ chỉ sống trong sự bất ổn về việc liệu những loại thuốc này có thực sự hoạt động hay không."

Đối với người tiêu dùng Mỹ, câu chuyện về Tavneos cũng đặt ra những câu hỏi lớn xung quanh các biện pháp bảo vệ nhằm đảm bảo tính toàn vẹn của việc phê duyệt thuốc, đặc biệt là khi một công ty tương đối nhỏ thực hiện thử nghiệm mang tính bước ngoặt và đặt cược quá nhiều vào sự thành công của một loại thuốc duy nhất.

Chloe Cusano là một sinh viên đại học 20 tuổi khi cô bị những cơn đau không thể chịu nổi ở chân vào tháng 12 năm ngoái, cùng với những cơn khó thở khi thực hiện các công việc thông thường như đi bộ lên lầu hoặc cúi xuống lấy bát nước cho chú chó của mình. Sau khi đến phòng cấp cứu, cô đã nằm viện hơn hai tuần, trong thời gian đó cô được chẩn đoán mắc bệnh viêm mạch liên quan đến ANCA, hay AAV, một thuật ngữ chung cho một nhóm các bệnh hiếm gặp trong đó hệ thống miễn dịch vô tình tấn công các mạch máu của chính nó. Khi mới được phát hiện, tình trạng này thường gây tử vong.

Trong bốn thập kỷ qua, các nhà khoa học đã phát triển các loại thuốc cho phép nhiều bệnh nhân AAV sống một tuổi thọ tương đối bình thường. Do bệnh có thể nhanh chóng dẫn đến suy nội tạng, đặc biệt là thận và phổi, bệnh nhân được bắt đầu ngay lập tức với liều cao steroid để nhanh chóng dập tắt tình trạng viêm. Họ cũng thường nhận được các loại thuốc tác dụng chậm hơn nhắm vào quá trình bệnh cơ bản.

Tuy nhiên, steroid có tác dụng phụ nghiêm trọng. Cusano nhớ lại, trong vòng một tháng rưỡi dùng steroid, cô đã tăng 40 pound (khoảng 18kg). Cảm xúc của cô "giống như phát điên", chuyển biến từ nỗi buồn dữ dội sang tức giận. Cô gặp rắc rối khi chìm vào giấc ngủ, và khi ngủ được, cô bị ám ảnh bởi một tác dụng phụ khác: những cơn ác mộng. Cô nhớ lại: "Tôi hoàn toàn không thích nó chút nào."

Bệnh nhân AAV có thể cần dùng steroid từ vài tháng đến vài năm, và Tavneos được cho là sẽ thay thế hoặc giảm bớt việc sử dụng chúng.

David Pisetsky, một bác sĩ thấp khớp và nhà nghiên cứu tại Trường Y thuộc Đại học Duke, nằm trong ủy ban cố vấn của FDA xem xét dữ liệu thử nghiệm của ChemoCentryx. Ông đã bỏ phiếu chống lại việc kiến nghị phê duyệt, một phần vì nhiều bệnh nhân trong nhóm đối chứng chỉ nhận được một vòng thuốc tác dụng chậm - rituximab - ngoài steroid trong khi, trên thực tế, họ đáng lẽ phải nhận được hai vòng, theo Pisetsky. Thiết kế của thử nghiệm, ông nói, khiến kết quả rất khó diễn giải.

Trong một bài xã luận trên tạp chí Rheumatology, Mike Putman, giám đốc y tế của Chương trình Viêm mạch tại Cao đẳng Y khoa Wisconsin, và các đồng tác giả sau đó đã đưa ra một lập luận tương tự: Bệnh nhân trong nhóm đối chiếu không nhận được điều trị phù hợp với tiêu chuẩn chăm sóc hiện tại. Putman viết trong một email gửi Undark: "Có một chút tranh cãi về 'tiêu chuẩn chăm sóc' sẽ là gì khi nghiên cứu được thực hiện. Chúng tôi vẫn chưa thiết lập rituximab làm liệu pháp duy trì vào thời điểm đó, mặc dù hầu hết mọi người đã làm điều đó."

Các thành viên khác của ủy ban cố vấn đã bị thuyết phục, bao gồm Walter Kraft, một nhà dược lý học lâm sàng và nhà nghiên cứu tại Đại học Thomas Jefferson. Ông đã bỏ phiếu thuận cho việc phê duyệt. "Tôi cảm thấy bằng chứng, mặc dù hạn chế, đã đáp ứng các mục tiêu xã hội và điều trị", ông nói trong cuộc họp. Ông cho biết thêm, việc yêu cầu một thử nghiệm khác có thể làm chậm quá trình phê duyệt thuốc vài năm.

Nhưng cuộc bỏ phiếu đó, ông chia sẻ với Undark trong một cuộc phỏng vấn gần đây, là "dựa trên giả định rằng nhà tài trợ đang tuân thủ các quy tắc của trò chơi."

Ngày nay, một số lượng đáng kể các loại thuốc được FDA phê duyệt bắt đầu từ một công ty nhỏ với ít hoặc không có loại thuốc nào trên thị trường, Sean Nicholson, một nhà kinh tế học tại Đại học Cornell cho biết. Các công ty lớn ngày càng nhận ra rằng lợi thế so sánh của họ không nằm ở việc phát triển khoa học đột phá, điều có nhiều khả năng đến từ "các công ty công nghệ sinh học khởi nghiệp nhỏ, nhanh nhạy", vì vậy thay vì cố gắng cạnh tranh, Nicholson nói, một công ty lớn sẽ tìm cách mua lại hoặc hợp tác với công ty nhỏ hơn.

Đó là những gì đã xảy ra với ChemoCentryx, công ty đã bị Amgen mua lại với giá gần 4 tỷ USD một năm sau khi FDA cấp phép cho Tavneos.

Khi đưa một loại thuốc ra thị trường, các công ty nhỏ phải đối mặt với một tập hợp các động lực hơi khác so với các công ty lớn, David Ridley, một nhà kinh tế học y tế tại Trường Kinh doanh Fuqua thuộc Đại học Duke cho biết. Một công ty lớn có nhiều sản phẩm trong…