Tầm kiểm soát không gian đầy nguy hiểm của Elon Musk

Tuần trước, Starshield — phiên bản dịch vụ Starlink của SpaceX được quân đội Ukraine sử dụng — đã bị giới hạn tốc độ nhằm ngăn các thiết bị đầu cuối di chuyển vượt quá một tốc độ nhất định truy cập vào hệ thống. Các thiết bị đánh chặn của quân đội Ukraine, vốn dùng để chống lại máy bay không người lái mang bom của Nga, đột ngột ngừng hoạt động ở tốc độ cao, khiến việc tấn công cơ sở hạ tầng năng lượng của nước này trở nên dễ dàng hơn đối với Nga, dẫn đến thông tin có 2 người thiệt mạng và ít nhất 17 người bị thương.

Quân đội Ukraine cho biết họ không nhận được bất kỳ cảnh báo trước nào về lệnh hạn chế tốc độ của Starshield. Tuy nhiên, Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelenskyy cho biết đây là một thông điệp trực tiếp từ Mỹ trong bối cảnh căng thẳng gia tăng giữa ông và Tổng thống Donald Trump. Bản chất đột ngột của việc cắt giảm cùng những hậu quả quân sự và nhân đạo tiềm ẩn nguy hiểm của nó đã dẫn đến sự phẫn nộ rộng rãi của công luận tập trung vào cả ông Trump vì đã bỏ rơi Ukraine và CEO SpaceX Elon Musk vì đã hỗ trợ hành động đó.

Kể từ đó, ông Musk và ông Trump liên tục đưa ra các phát ngôn phủ nhận lẫn nhau. Ông Musk ban đầu cho biết SpaceX không có quyền kiểm soát Starshield và các quyết định được đưa ra bởi quân đội Mỹ, trong khi Nhà Trắng phủ nhận việc đưa ra hành động. Sau đó, các báo cáo xuất hiện cho thấy ông Musk chính là người đã đề xuất chiến thuật làm chậm với ông Trump, người sau đó đã chấp nhận nó, tiếp theo là một báo cáo khác cho biết chính ông Musk đã đơn phương ra lệnh hạn chế.

Việc đổ lỗi này ít mang lại ý nghĩa đối với người dân Ukraine, những người đang tập trung cố gắng bảo vệ đất nước của họ trước cuộc xâm lược tàn bạo đang diễn ra từ Nga. Ông Zelenskyy thừa nhận rõ ràng rằng ông đang bị biến thành vật tế thần khi ông Trump chật vật tìm cách đổ lỗi cho Ukraine về việc giá dầu tăng cao do cuộc chiến không được lòng dân của ông với Iran.

Nhưng Ukraine vẫn cần phải cư xử chừng mực ở mức độ nào đó, cho dù họ phụ thuộc nhiều vào các công nghệ của Mỹ như Starlink/Starshield giúp họ duy trì khả năng phòng thủ trước các cuộc tấn công của Nga. Quyền truy cập Starlink đã từng bị hạn chế có chủ ý ở đó trước đây, bao gồm cả năm 2022 khi vùng phủ sóng không được mở rộng để hỗ trợ một chiến dịch phản công ở Crimea. Nếu ông Musk quyết định cắt đứt hoàn toàn, tác động đối với Ukraine có thể mang tính tàn khốc.

Mức độ quyền lực địa chính trị này được nắm giữ bởi một đầu sỏ công nghệ không qua bầu cử là kết quả trực tiếp của việc tập trung quá nhiều ngành công nghiệp không gian vào chỉ một công ty và tay của một người. Và phạm vi kiểm soát của ông Musk vượt xa khỏi Ukraine. Từ việc phòng thủ của các quốc gia cho đến khả năng đưa các phi hành gia lên không gian của NASA, SpaceX đã trở thành cái tên không thể thay thế — và điều đó có nghĩa là ông Musk đang nắm giữ ngành công nghiệp vũ trụ trong tay.

Một thế độc quyền trên thực tế

Đợt phát hành cổ phiếu lần đầu ra công chúng (IPO) gần đây của SpaceX định vị đây là một trong những công ty có giá trị nhất trên thế giới. Và trong khi công ty tạo ra phần lớn doanh thu gần đây từ dịch vụ Starlink, họ đã tạo dựng tên tuổi của mình như một công ty phóng tên lửa vào không gian.

Falcon 9 của SpaceX là tên lửa thành công nhất trong lịch sử, và chương trình chia sẻ chuyến bay rideshare của họ, cho phép các nhà điều hành vệ tinh nhỏ chia sẻ không gian trên một tên lửa, đã hạ giá các khoản phóng xuống mức thấp lịch sử. Điều này đã giúp các tổ chức từ các startup nhỏ đến các bộ phận nghiên cứu đại học phóng vệ tinh của riêng họ và được ca ngợi là một lực lượng dân chủ hóa trong ngành công nghiệp không gian.

Tuy nhiên, thành công đó đi kèm với một cái giá phải trả, đó là SpaceX hiện nắm giữ toàn bộ quyền quyết định khi nói đến khả năng tiếp cận không gian.

"Thực chất, SpaceX hiện đang độc quyền về việc phóng," Wendy Whitman Cobb thuộc Trường Nghiên cứu Không gian và Không quân Nâng cao tại Căn cứ Không quân Maxwell, Alabama cho biết. "Có các đối thủ cạnh tranh ngoài kia," bà nói, chẳng hạn như United Launch Alliance, Blue Origin và Rocket Lab, "nhưng không ai sánh bằng SpaceX về tần L suất, khối lượng, quy mô, chi phí. Ý tôi là, họ đã thâu tóm tất cả."

Nhà kinh tế không gian Oğuz Karasu thuộc Sáng kiến Không gian Oxford đã đồng tình. SpaceX không độc quyền phóng theo nghĩa pháp lý, ông nói, nhưng trên thực tế thì họ đúng là như vậy. Và điều đó mang lại cho công ty sức hút cực lớn đối với toàn bộ ngành công nghiệp.

"Ngành công nghiệp phóng tên lửa chiếm khoảng 8% toàn bộ ngành không gian," ông Karasu nói, "nhưng nếu không có 8% đó, bạn không thể có phần còn lại."

Người gác cổng không gian

SpaceX, công ty không phản hồi yêu cầu bình luận, có lợi thế cực lớn trong việc cung cấp các dịch vụ dựa trên không gian như internet vệ tinh. Công ty đã có thể xây dựng mạng lưới hơn 10.000 vệ tinh Starlink hiện đang ở quỹ đạo Trái Đất thấp bằng cách phóng chúng với giá rẻ và hiệu quả sử dụng tên lửa Falcon 9 của chính họ.

"Điều này gần giống như một vấn đề chống độc quyền," chuyên gia quốc phòng Andrew Reddie thuộc Đại học California, Berkeley cho biết. "Vấn đề là các vụ phóng của SpaceX hỗ trợ các chòm sao Starlink thuộc sở hữu của SpaceX. Không có động lực nào để việc phóng của SpaceX được sử dụng nhằm cung cấp các chòm sao cho các quốc gia khác sẽ cạnh tranh."

Túi khôn thay, SpaceX trước đây đã phóng các vệ tinh Amazon Kuiper (nay là Leo) trong một vài sứ mệnh - có thể coi là hành động phòng thủ phủ đầu chống lại các khiếu nại chống độc quyền. Hoặc có lẽ SpaceX đơn giản là quá tự tin vào vị thế của mình đến mức họ có thể hào phóng (hoặc khoe khoang một chút trước đối thủ cạnh tranh) bằng cách phóng một vài vệ tinh của đối thủ.

Nhược điểm của thế độc quyền, ít nhất là đối với khách hàng, là cuối cùng giá cả sẽ tăng lên.

SpaceX không công bố công khai giá cho các vụ phóng của mình, nhưng cả bà Whitman Cobb và ông Karasu đều cho biết họ đã nghe những phàn nàn rằng các vụ phóng Falcon 9 đang trở nên đắt đỏ hơn, đặc biệt là đối với các hoạt động triển khai ở quỹ đạo Trái Đất thấp. Và dịch vụ Starlink đã chứng kiến mức tăng giá đáng kể kể từ khi ra mắt bản beta vào năm 2020.

Tất nhiên, có rất nhiều lý do để một công ty tăng giá, từ lạm phát đến chi phí gia tăng, nhưng khi một công ty có thế thống trị thị trường lớn (và hiện có các cổ đông phải làm hài lòng), thì không có nhiều động lực để ngăn cản việc tăng giá nhằm gia tăng lợi nhuận.

Tất nhiên, mô hình kinh doanh này nghe quen thuộc bởi vì đây là một trong những chiến thuật yêu thích và mang tính phá hủy nhất của Thung lũng Silicon. Uber đã hoàn thiện nghệ thuật định giá săn mồi, trong đó tiền mặt của nhà đầu tư được sử dụng để hạ giá nhân tạo nhằm mục đích thôn tính thị trường và loại bỏ đối thủ cạnh tranh. Sau đó, khi thế độc quyền đã được thiết lập an toàn, công ty có thể đẩy giá lên cao và hạ chất lượng sản phẩm hoặc dịch vụ của mình xuống, hoàn toàn yên tâm rằng khách hàng không còn lựa chọn thay thế khả thi nào khác.

Sức mạnh vô hình của không gian

Điều này nghe có vẻ giống như một vấn đề mơ hồ, thứ có thể làm cho cuộc sống trở nên khó khăn hơn đối với một số hoạt động công nghệ cao nhưng ít có sự liên quan đến đời sống hàng ngày của hầu hết mọi người. Nhưng cơ sở hạ tầng không gian hiện đã được nhúng vào các cơ chế của các công nghệ thiết yếu nhất của chúng ta, dưới hình thức truyền thông vệ tinh và dữ liệu GPS.

"Nếu GPS ngừng hoạt động, bạn sẽ không thể lấy nhiên liệu tại trụ bơm xăng, bạn sẽ không thể rút tiền từ cây ATM," bà Whitman Cobb nói, "chứ chưa nói đến việc không thể thực hiện các giao dịch tài chính hoặc đưa xe cứu thương đến đúng địa điểm đúng giờ."

Không phải là các chuyên gia không gian thực sự lo lắng rằng Elon Musk sẽ mất trí và cắt đắt quyền truy cập Starlink trên toàn thế giới, hoặc gây ra một vụ va chạm có thể hạ gục GPS. Vấn đề là ngành công nghiệp không gian được đan cài, một cách vô hình, vào quá nhiều phần trong cuộc sống hàng ngày của chúng ta đến mức việc cho phép một công ty hoặc một người kiểm soát khả năng tiếp cận không gian sẽ trao cho họ sức mạnh to lớn.

"Tất cả các hoạt động kinh tế hiện tại của chúng tôi đều dựa trên các công nghệ không gian ngay bây giờ," ông Karasu nói. "Việc trao quá nhiều quyền kiểm soát, hoặc quá nhiều quyền lực này cho một người là không tốt cho tương lai của xã hội."

Ngay cả các cơ quan lớn như NASA và Lực lượng Không gian cũng phải đối mặt với rủi ro từ việc quá phụ thuộc vào SpaceX. Với việc công ty quyết định cho nghỉ hưu dòng tên lửa chủ lực Falcon 9 cực kỳ đáng tin cậy của họ, được cho là sẽ không nhận bất kỳ nhiệm vụ mới nào kể từ năm 2028, Lực lượng Không gian đang vật lộn để tìm các lựa chọn phóng cho các vệ tinh quân sự của mình, và NASA hiện phải đối mặt với một tương lai tiềm năng trong đó họ không có quyền truy cập vào khoang Crew Dragon để vận chuyển các phi hành gia của mình đến và đi từ Trạm Vũ trụ Quốc tế.

Lịch sử đã cho thấy sự nguy hiểm của việc chỉ có duy nhất một lựa chọn phóng.